Θεοδόσης Ν. Πελεγρίνης: Πρύτανης Ε. Κ. Π. Α.

Αν δεν μπορείς, έλεγε η μητέρα Τερέζα, να θρέψεις εκατό ανθρώπους, τότε φρόντισε τουλάχιστον για έναν. Η μητέρα Τερέζα, βέβαια, τάισε εκατομμύρια συνανθρώπων μας, χωρίς να διαθέτει πλούτη ούτε να είναι κανένας υπεράνθρωπος. Μια ταπεινή γυναίκα ήταν με ένα βαθύ, σταθερό όραμα για τον πάσχοντα άνθρωπο. Η δράση της αυτή, την ενέγραψε στην συλλογική μνήμη ως πρότυπο φιλανθρωπίας, προσφοράς στον συνάνθρωπό μας. Όσο κι αν φιλανθρωπία, είναι, όπως έλεγε ο Χένρι Ντέιβιντ Θορό, η μόνη ανθρώπινη αρετή που εκτιμάται απόλυτα από όλους, δεν παύει, ωστόσο, να αντιμετωπίζεται ως μια αρετή εκ του περισσού, ως κάτι που, παρότι είναι άκρως καλό να υπάρχει, δεν είναι κι απαραίτητο να περιλαμβάνεται στο ηθικό οπλοστάσιό μας. Ένας άνθρωπος που, έχοντας την δύναμη και την ευχέρεια να βοηθήσει συνανθρώπους μας που βρίσκονται σε κατάσταση ανάγκης, δεν το κάνει, μπορεί κατά τα λοιπά να είναι ενάρετος. Δίνεται, έτσι, η εντύπωση ότι η φιλανθρωπία, η προσφορά στον συνάνθρωπο μας είναι μια αρετή που δεν απαιτεί από τον φορέα της την ανυποχώρητη υποχρέωσή του να ευθυγραμμίσει την συμπεριφορά του προς αυτήν, αλλά απλώς με την παρουσία της κοσμεί την προσωπικότητά του. Κι όμως πρόκειται για καθήκον, το οποίο, όταν δεν ανταποκρινόμαστε σε αυτό, ενώ θα μπορούσαμε να το τηρήσουμε, δικαίως επισύρει τον ηθικό ψόγο.

Τα καθήκοντά μας, ορισμένως, διακρίνονται σε δύο, μεταξύ άλλων, κατηγορίες. Σε εκείνα, πρώτον, που είμαστε υποχρεωμένοι να εκτελούμε, γιατί η άρνησή μας να τα τηρούμε υπονομεύει την ίδια την ύπαρξη της κοινωνίας μας. Η υποχρέωσή μας, για παράδειγμα, να τηρούμε τις υποσχέσεις μας είναι ένα τέτοιο καθήκον, αφού στην περίπτωση που αποφασίζαμε να μην τις τηρούμε, ο ένας δεν θα εμπιστευόταν τον άλλο, με αποτέλεσμα να μην μπορεί να υπάρχει κοινωνία. Στην άλλη κατηγορία καθηκόντων υπάγονται επιταγές προς τις οποίες οφείλομε να ευθυγραμμίζομε την συμπεριφορά μας όχι γιατί με την άρνησή τους υπονομεύεται η ύπαρξη της κοινωνίας αλλά γιατί η εναρμόνισή μας μαζί τους υπαγορεύεται από την ανθρώπινη φύση μας. Η καλλιέργεια, λόγου χάριν, δεξιοτήτων, κλίσεων ή κάποιου ταλέντου μας συνιστά ένα τέτοιο καθήκον μας. Ασφαλώς, μια κοινωνία της οποίας τα μέλη για κάποιο λόγο δεν θα καλλιεργούσαν τις δεξιότητες, τις κλίσεις ή το ταλέντο τους δεν θα αντιμετώπιζε πρόβλημα ύπαρξης. Είναι ίδιον, ωστόσο, της ανθρώπινης φύσης μας να
καλλιεργούμε τις κλίσεις μας, τις δεξιότητές μας και το ταλέντο που διαθέτομε. Όλοι μας θέλουμε να ικανοποιούμε τα χαρίσματα με τα οποία μας προίκισε η φύση, και όλοι μας επίσης επιθυμούμε να απολαμβάνομε τα αποτελέσματα που προκύπτουν από την καλλιέργειά τους. Εάν δεν συνέβαινε αυτό, θα ήμασταν υποχρεωμένοι να ζούμε σε έναν κόσμο χωρίς μουσική, θέατρο, εικαστικές τέχνες και άλλα τέτοια. Μια τέτοια ζωή δεν είναι κάτι βέβαια που θα μπορούσε να αποκλειστεί θεωρητικά, αλλά θα πρόκειται για μια κάθε άλλο παρά βιωτή, όπως θα έλεγε ο Πλάτων, ζωή, μια ζωή που δεν θα μας ταίριαζε ως ανθρώπινες υπάρξεις. Ανάλογο καθήκον του ανθρώπου προς την υποχρέωσή του να φροντίζει για την καλλιέργεια των δεξιοτήτων, των κλίσεων και των ταλέντων του είναι η φιλανθρωπία, η διάθεσή του για προσφορά προς τον συνάνθρωπό του. Ασφαλώς και θα μπορούσαμε να φαντασθούμε την ύπαρξη μιας κοινωνίας που τα μέλη της θα ήταν ανάλγητα και αδιάφορα το ένα προς τον πόνο και τις ανάγκες του άλλου. Μια τέτοια κοινωνία, όμως, θα ήταν χειρότερη από εκείνην στην οποία θα θέλαμε να ζούμε, από την κοινωνία που συνάδει προς την ανθρώπινη φύση μας, καθόσον ο άνθρωπος είναι το μόνο ζώο που χαίρεται τόσο όταν προσφέρει ακόμη και εάν από την προσφορά του δεν πρόκειται να αποκομίσει κανένα άλλο όφελος εκτός από ηθική ικανοποίηση , όσο κι όταν λαμβάνει, ιδίως όταν βρίσκεται σε ανάγκη. Πέραν τούτου δε, σε έναν κόσμο όπου η φιλανθρωπία, η διάθεση για προσφορά προς τον συνάνθρωπό μας θα αποτελούσε τον κανόνα, όλοι μας θα βιώναμε το ευχάριστο συναίσθημα της ασφάλειας, μια και θα ξέραμε πως, όταν βρεθούμε σε δυσχερή θέση, θα τύχομε των ευεργεσιών που θα προσφέραμε εμείς αν βρισκόμασταν σε θέση ισχύος. Εκείνο που χαρακτηρίζει ιδιαίτερα την αρετή της φιλανθρωπίας είναι η διάθεση του φορέα της για βοήθεια για βοήθεια και και μόνο για βοήθεια, ανεξάρτητα από την συγκομιδή των αποτελεσμάτων της. Ο προικισμένος με την αρετή της φιλανθρωπίας άνθρωπος αποφασίζει να βοηθήσει άλλους συνανθρώπους του ακόμα κι αν ξέρει ότι η συνδρομή του δεν θα πιάσει όπως θα ήθελε τόπο, όχι γιατί ο ίδιος δεν προσπάθησε όσο έπρεπε, αλλά εξαιτίας των σφαλμάτων και των αστοχιών των προσώπων στα οποία θέλησε να σταθεί αρωγός. Τέτοιο παράδειγμα φιλανθρωπίας, προσφοράς σε συνανθρώπους του είναι ο Οδυσσέας, όπως τον παρουσιάζει ο Όμηρος στο Προοίμιο της Οδύσσειας, που, αναλαμβάνοντας με κίνδυνο της ζωής του να βοηθήσει τους συντρόφους του να γυρίσουν στην πατρίδα τους, δεν μπόρεσε όπως το επιθυμούσε να τους σώσει, γιατί χάθηκαν από τα μεγάλα τα δικά τους σφάλματα. Μην αποθαρρύνεσαι, λοιπόν, λέει η φωνή της φιλανθρωπίας. Να συνεχίζεις να δίνεις, κάνοντας την σκέψη μήπως η προσφορά μας προς τους συνανθρώπους μας δεν είναι τελικά παρά το ενοίκιο”, όπως είπε ο Ρόμπερτ Άλεν, “που πληρώνομε για την ύπαρξή μας στον κόσμο, κι έχομε καθυστερήσει κάποιες δόσεις”, τις οποίες, ωστόσο, πρέπει να έχομε πάντοτε κατά νουν να καταβάλομε αν θέλομε, βέβαια, η συμπεριφορά μας να συνάδει προς τις προδιαγραφές που όρισε η φύση για την αφεντιά μας.